Tworzące się od 1918 r. polskie lotnictwo opierało się na lotnikach i sprzęcie pochodzących z armii dawnych zaborców. Z armii austrowęgierskiej pochodzili nie tylko lotnicy Polacy, ale także osoby, które związały się z Polską, ale nawet nie miały polskiego pochodzenia. Wśród nich był m.in. Franz Peter (Franciszek Peter) – as myśliwski, późniejszy major pilot WP oraz konstruktor lotniczy urodzony w Wiedniu, a którego rodzina pochodziła z Zaolzia, pilot-instruktor por. Wiktor Lang pochodzący z Brna, czy pochodzący z chorwackiej Puli Włoch Camillo Perini, późniejszy pułkownik pilot WP. Jednak pierwszym z obcokrajowców, który zgłosił się do służby w polskim lotnictwie był Czech Josef Cagášek (w polskich dokumentach i opracowaniach pojawia się najczęściej Józef Cagasek). Wziął on udział w pierwszym zwycięstwie powietrznym polskiego lotnictwa.

Urodził się w miejscowości Moravský Písek w 1891 r. Podczas I wojny światowej służył w austriackich eskadrach lotniczych Flik 8/8D i Flik 14J na froncie włoskim, ale był również odkomenderowany do niemieckiej jednostki myśliwskiej Jagdstaffel, stacjonującej w Mikulińcach w Galicji. Operując tam w październiku 1917 r. Stabsfeldwebel (starszy sierżant sztabowy) Cagášek zestrzelił swój ostatni, trzeci samolot nieprzyjaciela podczas wielkiej wojny (dwa poprzednie trafił na froncie włoskim). Wiosną 1918 r. został odznaczony austriackim Złotym Medalem za Odwagę (Goldene Tapferkeitsmedaille). Na terenie Galicji poznał swoją przyszłą żonę, co zapewne miało wpływ na podjęcie decyzji o wstąpieniu do polskiego wojska. Nie był to zresztą odosobniony wypadek. Po klęsce Austro-Węgier do Wojska Polskiego wstąpiło kilkudziesięciu oficerów c.k. armii, pochodzących z Czech i Moraw, którzy stacjonowali na terenie Galicji i tam założyli rodziny.

Na początku listopada 1918 r. Cagášek zgłosił się na lotnisko w Rakowicach (Kraków) do tworzącej się właśnie pierwszej polskiej wojskowej jednostki lotniczej. Już kilka dni później odleciał samolotem Hansa-Brandenburg B.I do Lwowa, gdzie w stopniu sierżanta rozpoczął swój udział w wojnie polsko-ukraińskiej. Latał z pilotem-obserwatorem Stanisławem Pietruskim (późniejszym kapitanem lotnictwa) na samolocie rozpoznawczym Albatros C.XII. Pietruski w następujący sposób go wspominał: „Był to pierwszorzędny pilot, tak zwany pewniak, spokojny i odważny. Był on zawodowym podoficerem austriackim, rodowitym Czechem. Nigdy nie dowiedzieliśmy się, co go skłoniło do latania u nas. Miał wszystkie najwyższe odznaczenia austriackie, był wzorowym podoficerem”. Wspólnie byli autorami pierwszego zwycięstwa powietrznego polskiego lotnictwa. W końcu lutego 1919 r. ostrzelali nieprzyjacielski myśliwiec Nieuport zmuszając go do lądowania na ziemi niczyjej.

Józef Cagasek (bo tak zapisywano już jego nazwisko w języku polskim) wziął następnie udział w wojnie polsko-bolszewickiej. Został przydzielony do 8 Eskadry Lotniczej stacjonującej w Brześciu Litewskim, następnie w okolicach Pińska. W tym czasie wykonał szereg lotów o charakterze obserwacyjnym, jak i bojowym. Między innymi brał udział w zbombardowaniu stacji kolejowej w Mińsku. W lecie 1920 r. znów walczył w Galicji Wschodniej w składzie eskadry lwowskiej (6. Eskadry Wywiadowczej). Za udział w bojach został odznaczony Krzyżem Walecznych. Otrzymał też awans na stopień chorążego.

Niestety, jego dalsze losy są niemal nieznane. Zamieszkał w Krakowie, gdzie służył w 2 Pułku Lotniczym. Według niektórych źródeł w czasie II wojny światowej uczestniczył w konspiracji w szeregach Armii Krajowej, ale ten rozdział jego służby Polsce czeka jeszcze na opracowanie. 

Dariusz Dąbrowski 

Literatura:

Mordawski, H., Polskie lotnictwo wojskowe 1918–1920. Narodziny i walka, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2009.

Niestrawski, M., Polskie Wojska Lotnicze w okresie walk o granice państwa polskiego (1918–1921), t. I: Początki, organizacja, personel i sprzęt, Grójec 2017.

Pietruski, S., Lwowskie loty, „Lotnictwo z Szachownicą” 2002, nr 1.

Pietruski, S., Lwowskie loty, cz. 2, „Lotnictwo z Szachownicą” 2002, nr 2.

Rajlich, J., Na skrzydłach wojny światowej. Epizody z życia czeskich lotników w lotnictwie austro-węgierskim, Cheb 2014.

Sendek, R., Czech na polskich skrzydłach, „Polska Zbrojna” 2018, nr 12 (872).

Fotografie: Józef Cagasek (w skórzanej kurtce) przy samolocie Albatros C.X w czasie wojny polsko-bolszewickiej na lotnisku w Lidzie w czerwcu 1919 r. (domena publiczna; forum.odkrywca.pl, lipiec 2021)